Nederlandse consumenten zien meer voordelen dan risico’s in het gebruik van kunstmatige intelligentie in de voedselketen, maar willen niet dat ondernemers de controle volledig aan algoritmen overlaten. Dat blijkt uit de Agrifoodmonitor 2026 van Wageningen University & Research, gepubliceerd op 6 oktober.

De elfde editie van de monitor is gebaseerd op een peiling onder 3.500 consumenten. Dit jaar staat AI centraal: van systemen die bepalen wanneer tomaten rijp zijn tot technologie die koeien monitort, appels selecteert of uiteindelijk zelfs in de keuken van de consument terechtkomt.

Wat is de belangrijkste uitkomst?

Consumenten zijn voorzichtig positief. Bedrijven die AI gebruiken worden vaker gezien als modern en innovatief, en deelnemers verwachten dat de technologie ondernemers kan helpen beter te presteren.

Gemiddeld worden de mogelijke voordelen groter ingeschat dan de risico’s. Tegelijkertijd is dat geen blanco cheque. Respondenten willen dat de mens zichtbaar verantwoordelijk blijft voor de beslissingen die met AI worden genomen.

Waar zien consumenten voordelen?

De onderzoekers noemen voedselzekerheid, dierenwelzijn, watergebruik en voedselverspilling als gebieden waar consumenten mogelijkheden zien. AI kan bijvoorbeeld helpen om op het juiste moment te oogsten, afwijkingen eerder te signaleren of voorraad beter af te stemmen op werkelijke vraag.

In een kas kan een systeem beelden combineren met groeidata om te bepalen welke tomaten oogstrijp zijn. Op een melkveebedrijf kan sensordata worden gebruikt om veranderingen in gedrag of gezondheid van koeien sneller te herkennen.

Waarom blijft vertrouwen een probleem?

Consumenten blijken meer vertrouwen te hebben in de ondernemer dan in het AI-mechanisme zelf. Dat betekent dat uitleg over wie de beslissing neemt net zo belangrijk kan zijn als uitleg over wat het algoritme doet.

Er zijn zorgen over fouten en verlies van menselijk contact. Als een systeem bijvoorbeeld een product afkeurt, een dier signaleert of een aankoopadvies geeft, willen mensen weten wie de uitkomst controleert en wie verantwoordelijk is als het systeem ernaast zit.

Waarom voelt voedsel met AI soms minder natuurlijk?

Natuurlijkheid is een gevoelig onderdeel van voedselbeleving. Volgens WUR ziet een deel van de consumenten een product waarvoor AI is gebruikt als “anders”, zelfs wanneer de producteigenschappen feitelijk hetzelfde zijn.

Dat laat zien dat perceptie invloed heeft op acceptatie. Een technisch betere methode kan toch weerstand oproepen als consumenten het gevoel krijgen dat voedsel te technologisch of te ver van ambacht en natuur komt te staan.

Wat betekent dit voor supermarkten?

Supermarkten kunnen AI inzetten voor vraagvoorspelling, dynamisch voorraadbeheer, derving, logistiek en kwaliteitscontrole. Voor de consument kan dat leiden tot minder lege schappen en minder verspilling.

Maar de communicatie moet begrijpelijk blijven. Een bordje “AI-geoptimaliseerd” zonder context kan eerder onzekerheid creëren dan vertrouwen. Beter is uit te leggen welk probleem wordt opgelost en waar menselijke controle blijft bestaan.

Wat betekent dit voor boeren en tuinders?

Voor producenten kan AI vooral interessant zijn wanneer het informatie sneller bruikbaar maakt. Camera’s, sensoren en weerdata kunnen gecombineerd worden om irrigatie, gewasbescherming, oogstmomenten of diergezondheid beter te sturen.

De technologie vervangt daarmee niet automatisch vakkennis. Juist omdat omstandigheden per bedrijf verschillen, blijft lokale kennis belangrijk om een algoritmisch advies te beoordelen.

Kan AI voedselverspilling verminderen?

Dat is een van de toepassingen waar de maatschappelijke waarde duidelijk kan zijn. Beter voorspellen hoeveel consumenten kopen kan overproductie en afschrijving beperken. In verwerking en opslag kan technologie helpen bepalen welke producten eerst moeten worden gebruikt.

Het voordeel ontstaat alleen als data goed zijn en processen daadwerkelijk op de voorspellingen worden aangepast. Een nauwkeurige voorspelling zonder logistieke flexibiliteit vermindert op zichzelf nog geen verspilling.

Wat is belangrijk voor transparantie?

  • leg uit waar AI wordt gebruikt en welk doel het heeft;
  • maak duidelijk wie de uiteindelijke beslissing neemt;
  • vertel welke gegevens het systeem gebruikt;
  • leg uit hoe fouten worden gecontroleerd;
  • vermijd marketingtaal die meer belooft dan de technologie kan waarmaken;
  • geef consumenten een begrijpelijke manier om vragen te stellen.

Hoe worden verschillende sectoren gewaardeerd?

De algemene maatschappelijke waardering voor de Nederlandse agrofoodsectoren bleef volgens de monitor grotendeels stabiel. Akkerbouw, tuinbouw en melkveehouderij worden het meest positief beoordeeld.

Daarna volgen visserij, supermarkten en de voedingsmiddelenindustrie. Pluimvee- en varkenshouderij scoren lager. Opvallend is dat de waardering voor pluimvee en melkveehouderij volgens WUR hoger ligt dan op enig eerder meetmoment sinds de start van deze reeks in 2012.

Wat zegt de studie niet?

De peiling betekent niet dat alle AI-toepassingen in voedselproductie even wenselijk of veilig zijn. “AI” omvat zeer verschillende systemen, van eenvoudige voorspellers tot complexe beeldherkenning en generatieve modellen.

De uitkomst zegt vooral iets over houding en vertrouwen. Voor concrete toepassingen blijven aparte vragen nodig over nauwkeurigheid, privacy, voedselveiligheid, kosten en toezicht.

Praktische conclusie voor bedrijven

De monitor suggereert dat Nederlandse consumenten innovatie accepteren wanneer de voordelen duidelijk zijn, maar dat technologische vooruitgang alleen niet genoeg is. Menselijke verantwoordelijkheid en transparantie blijven cruciaal.

Bedrijven die AI invoeren doen er daarom goed aan om niet alleen te meten of het systeem sneller of goedkoper werkt, maar ook hoe klanten en medewerkers het gebruik ervaren.

Hoe groot was het consumentenonderzoek?

De Agrifoodmonitor 2026 is de elfde editie van een reeks die in 2012 begon. Voor de huidige editie werden 3.500 consumenten ondervraagd. Daardoor kan WUR niet alleen naar de houding tegenover AI kijken, maar de algemene waardering van verschillende delen van de voedselketen ook vergelijken met eerdere meetjaren.

Een peiling meet perceptie en verwachting, geen technische prestaties van afzonderlijke AI-systemen. De resultaten vertellen dus vooral welke voorwaarden consumenten belangrijk vinden voor acceptatie.

Welke AI-toepassingen kunnen consumenten direct merken?

Veel toepassingen zitten achter de schermen, zoals planning, kwaliteitsselectie en logistiek. Andere worden zichtbaar in de winkel of keuken. Denk aan apps die voedsel herkennen, slimme apparaten die bereiding aanpassen of systemen die persoonlijke aanbevelingen doen op basis van aankoopgedrag.

Hoe dichter de toepassing bij de consument komt, hoe belangrijker privacy en begrijpelijke uitleg worden. Een algoritme dat intern voorraad voorspelt voelt anders dan een systeem dat persoonlijke eetgewoonten analyseert.

Wat betekent 'mens aan het roer' concreet?

Menselijke controle hoeft niet te betekenen dat een medewerker iedere berekening opnieuw uitvoert. Het betekent wel dat iemand verantwoordelijkheid draagt, uitzonderingen kan beoordelen en het systeem kan corrigeren of uitschakelen wanneer dat nodig is.

In voedselproductie kan dat bijvoorbeeld betekenen dat AI een waarschuwing geeft, terwijl een teler, dierenarts of kwaliteitsmedewerker de uiteindelijke beslissing neemt. Zo blijft vakkennis onderdeel van het proces.

Kan transparantie ook te technisch worden?

Ja. Een consument heeft weinig aan een lange beschrijving van modelarchitectuur of trainingsparameters. Relevanter zijn eenvoudige vragen: waarvoor wordt AI gebruikt, welke informatie beïnvloedt de uitkomst, wat is het voordeel en wie controleert fouten?

Goede transparantie is daarom gelaagd. Op verpakking of in een app kan een korte uitleg staan, met een link naar meer technische informatie voor wie die wil lezen.

Waarom is natuurlijkheid zo belangrijk in voedsel?

Voedsel is emotioneel anders dan veel andere producten. Mensen verbinden het met gezondheid, traditie, landbouw en vertrouwen. Technologie kan efficiëntie verbeteren, maar tegelijk het gevoel oproepen dat productie verder van natuur en ambacht af komt te staan.

Bedrijven die AI inzetten zullen daarom niet alleen bewijs moeten leveren over veiligheid en kwaliteit, maar ook rekening moeten houden met hoe consumenten het productieproces ervaren.

Wat kunnen producenten leren van de uitkomst?

Begin niet met de boodschap dat AI 'slim' of 'revolutionair' is. Begin met het concrete probleem dat wordt opgelost: minder verspilling, eerder herkennen van dierziekte, lager watergebruik of constantere kwaliteit. Dat maakt het voordeel begrijpelijker.

Laat daarnaast zien dat technologie de professional ondersteunt. De monitor wijst erop dat vertrouwen sterker bij de ondernemer ligt dan bij het algoritme zelf.

Wat kunnen consumenten zelf vragen?

  • Wordt AI gebruikt om kwaliteit te meten of ook om persoonlijke keuzes te beïnvloeden?
  • Welke persoonsgegevens worden verwerkt?
  • Kan een medewerker een AI-besluit corrigeren?
  • Wordt de toepassing onafhankelijk gecontroleerd?
  • Levert het aantoonbaar minder verspilling, watergebruik of fouten op?

Waarom deze monitor relevant blijft

AI in de voedselketen zal waarschijnlijk steeds minder zichtbaar worden als aparte technologie en steeds meer onderdeel worden van gewone apparatuur en software. Juist daarom is het nuttig om nu te meten welke zorgen en verwachtingen consumenten hebben.

Als vertrouwen pas wordt onderzocht nadat technologie overal is ingebouwd, is het veel moeilijker om ontwerp en communicatie nog fundamenteel aan te passen.

Bron

Dit artikel is gebaseerd op de Agrifoodmonitor 2026 van Wageningen University & Research, gepubliceerd op 6 oktober 2026. Het onderliggende rapport telt 56 pagina’s en is uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research in opdracht van TKI Agri & Food.

Meer Nederlandse consument- en voedselverhalen vindt u in Eten.