EU AI Act in België: strengere controle op AI-bedrijven in oktober

De Europese regels voor artificiële intelligentie zijn in een nieuwe fase van toezicht beland. Europees commissaris Henna Virkkunen verklaarde op 9 oktober 2026 dat de EU volgens haar beschikt over een stevig kader om risico's van geavanceerde AI-systemen aan te pakken. De Commissie heeft informatie opgevraagd bij meer dan dertig AI-bedrijven over onder meer veiligheid, transparantie en naleving. Voor Belgische ondernemingen is het belangrijk om het onderscheid te begrijpen tussen een informatieverzoek, een formeel onderzoek, een vastgestelde overtreding en een eventuele boete. Het verzoek betekent niet automatisch dat alle betrokken bedrijven de wet hebben geschonden.

Wat heeft de Commissie aangekondigd?

Volgens de recente berichtgeving heeft de Europese Commissie informatie gevraagd aan tientallen aanbieders van artificiële intelligentie, ook buiten de Europese Unie. Die informatie kan helpen beoordelen hoe bedrijven voldoen aan verplichtingen voor algemene AI-modellen en de beheersing van grote risico's. Een vraag om documenten is een stap in toezicht, niet hetzelfde als een bewezen schending. Belgische ondernemers mogen dus niet besluiten dat populaire AI-diensten verboden zijn. Het toezicht richt zich op concrete verplichtingen en moet zorgvuldig worden onderscheiden van politieke verklaringen.

Wat is de EU AI Act precies?

De AI Act is een Europese verordening die toepassingen van artificiële intelligentie indeelt volgens risico en verschillende verplichtingen oplegt aan betrokken aanbieders en gebruikers. Sommige schadelijke praktijken zijn verboden; voor bepaalde systemen gelden transparantievereisten; aanbieders van krachtige algemene AI-modellen hebben bijkomende verantwoordelijkheden. Niet elke spreadsheetfunctie of automatische klantenservice valt in dezelfde risicocategorie. De beoordeling hangt af van de daadwerkelijke werking, het doel en de rol van de onderneming. De wet is bovendien gefaseerd van toepassing, zodat niet alle bepalingen tegelijk ingaan.

Welke regels gelden al sinds augustus 2026?

Sinds 2 augustus 2026 gelden volgens de Europese Commissie nieuwe handhavingsbevoegdheden voor bepaalde AI Act-bepalingen. Daarbij horen voorschriften voor algemene AI-modellen, bepaalde verboden toepassingen en transparantieverplichtingen. Andere onderdelen krijgen later hun toepassingsdatum. Bedrijven moeten daarom niet blind een artikel volgen dat beweert dat de volledige AI Act sinds één datum ongewijzigd geldt. Controleer de actuele officiële tijdlijn voor de juiste categorie, zeker wanneer er een nieuw systeem wordt ontwikkeld of op de markt gebracht.

Wanneer volgen andere verplichtingen?

De officiële AI Act-helpdesk vermeldt onder meer 2 december 2026 voor bepaalde aanvullende verboden rond niet-consensueel intiem materiaal en materiaal van seksueel kindermisbruik. Regels voor hoogrisicosystemen uit bijlage III zijn volgens de actuele tijdlijn voorzien voor 2 december 2027; systemen die onderdeel zijn van gereguleerde producten volgen een later traject. Ook voor sommige transparantiemarkeringen bij reeds verkochte systemen bestaan overgangsbepalingen. Deze verschillen zijn cruciaal voor complianceplannen. Een Belgische organisatie moet de eigen toepassing beoordelen en de officiële EU-publicaties blijven volgen.

Wat betekent dit voor Belgische bedrijven?

Een onderneming in Brussel, Antwerpen, Gent of Luik kan AI inzetten om berichten te beantwoorden, documenten samen te vatten of fraude te signaleren. De juridische verplichtingen zijn niet voor iedere toepassing identiek. Begin met een inventaris van gebruikte systemen: wie levert het model, waarvoor wordt het ingezet en beïnvloedt het belangrijke beslissingen over mensen? Daarna kunnen contracten, informatieverstrekking, beveiliging en menselijk toezicht worden bekeken. Een technisch hulpmiddel voor interne vertalingen kent doorgaans andere risico's dan een systeem dat sollicitanten automatisch beoordeelt.

Wat moeten chatbots aan klanten duidelijk maken?

Voor bepaalde interactieve AI-systemen moeten gebruikers weten dat ze met een machine communiceren, tenzij dat duidelijk blijkt uit de context of een relevante uitzondering geldt. Praktisch kan een Belgische webshop of dienstverlener deze informatie zichtbaar plaatsen voordat een chatbot persoonlijke vragen verwerkt. Daarbij blijven privacyregels belangrijk. Een melding dat AI wordt gebruikt is geen vrijstelling om onjuiste informatie te verspreiden of klantgegevens onnodig te verzamelen. Organisaties moeten ook een duidelijke manier bieden om problematische antwoorden te corrigeren of aan een mens voor te leggen.

Waarom zijn deepfakes een aandachtspunt?

Door AI gegenereerde beelden, stemmen en video's kunnen overtuigend lijken en daardoor gemakkelijk voor echt worden gehouden. De EU-regels bevatten eisen rond herkenbaarheid en etikettering in relevante situaties. Een bedrijf dat een promotievideo of synthetische stem inzet, moet beoordelen welke informatie aan kijkers moet worden verstrekt. Niet iedere digitale bewerking heeft dezelfde juridische betekenis, maar misleidende imitaties kunnen reputaties schaden en fraude ondersteunen. Een duidelijk label vermindert verwarring, al bewijst het niet automatisch dat de inhoud accuraat of eerlijk is.

Gelden er bijzondere regels voor algemene AI-modellen?

Aanbieders van algemene AI-modellen hebben verplichtingen rond technische documentatie, informatie voor afnemers, naleving van auteursrechten en een publiek beschikbare samenvatting van trainingsinhoud. Voor modellen met systeemrisico gelden extra vereisten, onder meer voor evaluatie, risicobeperking en melding van ernstige incidenten. Een Belgische onderneming die enkel een externe chatbot gebruikt, heeft niet automatisch dezelfde verplichtingen als het bedrijf dat het basismodel ontwikkelde. Het is belangrijk om in contracten de rollen van modelaanbieder, systeemaanbieder en gebruikende organisatie te onderscheiden.

Welke boetes zijn mogelijk?

De AI Act bevat verschillende handhavingsinstrumenten en maximale sancties die afhangen van de overtreding en de toepasselijke rechtsgrond. Het vaak genoemde maximum van 7 procent van de wereldwijde jaaromzet heeft betrekking op bepaalde zwaarste overtredingen en is geen standaardboete voor iedere administratie- of transparantiefout. Voor verplichtingen rond algemene AI-modellen bestaan andere maxima en specifieke bevoegdheden. Wie leest dat de Commissie informatie heeft opgevraagd, mag daar dus geen aangekondigde boete uit afleiden. Formele beslissingen moeten afzonderlijk worden gepubliceerd.

Wat met auteursrechten en trainingsgegevens?

De AI Act vraagt van aanbieders van algemene AI-modellen een beleid dat rekening houdt met het Europese auteursrecht en de rechtenvoorbehouden van rechthebbenden. Ze moeten bovendien een voldoende gedetailleerde samenvatting van de trainingsinhoud openbaar maken. Dat betekent niet dat elk online artikel automatisch vrij gebruikt mag worden voor training. Belgische uitgevers, fotografen en ontwerpers doen er goed aan hun contracten en rechtenreservaties te controleren. AI-ontwikkelaars moeten kunnen uitleggen hoe bronnen en licenties worden behandeld, zonder te veronderstellen dat elk auteursrechtelijk geschil al opgelost is.

Hoe kunnen consumenten klachten indienen?

Wie vermoedt dat een AI-toepassing rechten schendt, moet eerst nagaan welk probleem zich voordoet: onjuiste persoonsgegevens, misleidende informatie, discriminatie of mogelijk verboden AI-gebruik. Verschillende instanties hebben verschillende bevoegdheden. Bewaar relevante screenshots, de datum, gebruikte dienst en de precieze gevolgen. Kijk daarna op de officiële Europese AI Act-kanalen en, indien nodig, bij bevoegde Belgische toezichthouders. Een melding kan onderzoek mogelijk maken, maar biedt geen garantie op een bepaalde beslissing of persoonlijke schadevergoeding.

Moet een kleine onderneming onmiddellijk stoppen met AI?

Nee. Het bestaan van toezicht is niet hetzelfde als een algemeen verbod. Kleine organisaties kunnen AI op een verantwoorde manier inzetten als ze de toepassing, risico's en voorwaarden kennen. Vermijd vertrouwelijke klantinformatie in niet-goedgekeurde diensten, controleer belangrijke antwoorden en zorg voor menselijke verantwoordelijkheid. Laat medewerkers weten welke tools toegestaan zijn en leg vast hoe fouten worden gemeld. Contractuele garanties, gegevensbescherming en informatie aan klanten horen daarbij. De juiste aanpak is risicogericht, niet het willekeurig uitschakelen van alle automatische hulpmiddelen.

Wat gebeurt er na de informatieverzoeken?

De Commissie kan de ontvangen antwoorden evalueren, bijkomende gegevens vragen of verdere stappen ondernemen waar nodig. Of dat leidt tot een onderzoek of een sanctie, is nog niet vastgesteld door het nieuws over de informatieverzoeken alleen. Ondernemingen en burgers kunnen de officiële EU AI Act Service Desk en de Europese Commissie volgen voor nieuwe richtsnoeren. Belangrijk is ook dat nationale uitvoering en toezicht duidelijk worden: de betrokken instanties moeten weten welk onderdeel van de regels op een specifiek systeem van toepassing is.

Veelgestelde vragen

Is ChatGPT of een andere AI-dienst verboden in België? Nee, niet door deze informatieverzoeken. Heeft de Commissie al dertig bedrijven veroordeeld? Nee, verzoeken om informatie zijn geen veroordelingen. Geldt de volledige wet vanaf augustus 2026? Nee, meerdere verplichtingen kennen latere data. Zijn AI-beelden altijd verboden? Nee, er zijn eisen rond transparantie en sommige praktijken zijn verboden. Wat is de eerste stap voor bedrijven? Maak een overzicht van toepassingen en beoordeel de daadwerkelijke risico's.